Na skutek unieważnienia przez sąd umowy kredytu umowa traktowana jest tak, jakby nigdy nie była pomiędzy bankiem i kredytobiorcą zawarta. To oznacza, że strony umowy powinny zwrócić sobie wszystko to, co na skutek nieważnej umowy otrzymały od drugiej strony. W uproszczeniu: bank oddaje kredytobiorcy wszystkie wpłaty dokonane na poczet spłaty kredytu, a kredytobiorca oddaje do banku kwotę wypłaconego pierwotnie kredytu. Po obu stronach powstają świadczenia do wzajemnego rozliczenia.
Zgodnie z tzw. teorią salda świadczenia obu stron należy automatycznie skompensować, czyli odjąć od siebie. W rezultacie obowiązek zwrotu obciąża tylko tę stronę, której świadczenie jest wyższe, i ogranicza się do zwrotu nadwyżki.
Zgodnie z tzw. teorią dwóch kondykcji nie ma podstaw do automatycznej kompensaty świadczeń przysługujących obu stronom umowy. Oba świadczenia traktowane są odrębnie.
Co to oznacza w praktyce?
Załóżmy, że kredytobiorca występuje do sądu o ustalenie, że umowa jest nieważna i zasądzenie od banku wszystkich wpłat dokonanych na skutek realizacji zawartej umowy. Suma tych wpłat nie przewyższa jednak kwoty otrzymanego kredytu. Załóżmy, że kredytobiorca wygrywa i sąd ustala nieważność umowy. Jednocześnie:
- stosując teorię salda – sąd oddali żądanie zasądzenia jakichkolwiek kwot na rzecz kredytobiorcy, ponieważ dokona automatycznego odjęcia wartości wszystkich wpłat kredytobiorcy od kwoty otrzymanego kredytu albo
- stosując teorię kondykcji – sąd uwzględni roszczenie o zapłatę, ponieważ nie ma prawa dokonać automatycznej kompensaty świadczeń kredytobiorcy i banku.Pomimo tego, że teoria kondykcji przeważała w doktrynie i judykaturze, część sędziów rozpatrujących tzw. spory frankowe stosowało teorię salda, co prowadziło do wydawania wyroków niekorzystnych dla części kredytobiorców i rozbieżności w linii orzeczniczej. Spór rozstrzygnął Sąd Najwyższy. W wyroku z dnia 16 lutego 2021 roku (sygnatura akt: III CZP 11/20) odrzucając jednoznacznie zastosowanie tzw. „teorii salda” w przypadku stwierdzenia nieważności umowy: „Stronie, która w wykonaniu umowy kredytu, dotkniętej nieważnością, spłacała kredyt, przysługuje roszczenie o zwrot spłaconych środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.) niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu.”, a następnie w uchwale z dnia 07 maja 2021 roku (sygnatura akt: III CZP 6/21) Sąd Najwyższy ponownie ocenił, że „Jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może wiązać, konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.).”. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 07 maja 2021 roku (III CZP 6/21) ma moc zasady prawnej, co oznacza, że sądy rozpatrujące sprawy frankowe powinny do niej w pełni stosować.
